Ông tổ nghề kim hoàn Việt Nam và cội nguồn nghề vàng bạc

14/10/2014 Nghề kim hoàn

Với người làm nghề kim hoàn, ngày giỗ Tổ không chỉ là ngày cúng lễ hằng năm mà còn là dịp để nhớ lại nghề đã bắt đầu từ đâu, được gây dựng như thế nào và vì sao vẫn được trân trọng đến hôm nay. Đằng sau ngày giỗ ấy không chỉ là nghi thức tưởng niệm, mà còn là câu chuyện về những người đi trước đã đặt nền móng cho nghề, truyền lại tay nghề, đạo nghề và giữ cho mạch nghề ấy được tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Nhắc đến cội nguồn nghề kim hoàn Việt Nam là nhắc đến hai ông tổ nghề kim hoàn Cao Đình Độ và Cao Đình Hương, những người không chỉ giỏi nghề mà còn có công gây dựng, truyền dạy và mở đường để nghề kim hoàn dần lan tỏa, bền bỉ đi cùng năm tháng.

Ông tổ nghề kim hoàn và nền móng nghề kim hoàn ở Kế Môn

Cao Đình Độ sinh năm 1744 tại làng Cẩm Tú, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa. Từ nhỏ, ông được học theo nền Nho học, nhưng lại sớm nuôi trong mình niềm say mê với nghề kim hoàn. Để được tiếp cận nghề, ông cải trang thành người Hoa, xin vào làm việc cho một chủ tiệm vàng ở Thăng Long.

Nhờ tính hiếu học, chịu khó và trung thực, ông được truyền dạy kỹ thuật chế tác vàng bạc, đồng thời học cả cách làm dụng cụ phục vụ nghề chạm trổ. Chính quãng thời gian ấy đã rèn cho ông một nền tay nghề vững vàng, đủ độ tinh xảo để đứng cạnh những người thợ giỏi ở đất kinh kỳ thời bấy giờ.

Năm 1783, Cao Đình Độ đưa gia đình vào làng Kế Môn, huyện Phong Điền, Thuận Hóa để lập nghiệp. Tại đây, ông truyền nghề cho con trai là Cao Đình Hương, đồng thời thu nhận thêm đệ tử. Từ một nơi dừng chân để mưu sinh, Kế Môn dần trở thành một làng nghề kim hoàn thực thụ. Nghề kim hoàn không chỉ được giữ trong phạm vi gia đình mà đã bắt đầu được đặt xuống như nền móng của một cộng đồng nghề.

Danh tiếng của Cao Đình Độ sau đó lan đến triều đình. Năm 1790, dưới thời Quang Trung, hai cha con ông cùng một số thợ bạc ở Kế Môn được triệu vào triều để lập cơ vệ Ngân Tượng, nơi chuyên nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc, chạm trổ vàng bạc và chế tác đồ trang sức cung điện. Với công lao ấy, ông được phong chức Lãnh Binh và cùng gia đình sống tại làng Cao Hậu, huyện Hương Trà. Đến thời Gia Long, hai cha con cùng nhóm thợ Kế Môn vẫn tiếp tục được trọng dụng, được cấp bổng lộc và giữ nguyên tước cũ để tiếp tục làm nghề trong cung.

Và nghề kim hoàn khi ấy không còn dừng ở sinh kế dân gian, mà đã bước vào không gian cung đình với yêu cầu rất cao về kỹ thuật và mỹ thuật.

Năm 1810, ông Cao Đình Độ qua đời, hưởng thọ 66 tuổi. Sau biến cố ấy, Cao Đình Hương nhận ra rằng nếu chỉ tiếp tục quanh quẩn trong cung, hoài bão của cha có thể dần phai nhạt và nghề kim hoàn cũng có nguy cơ bị bó hẹp. Ông quyết định từ quan về nhà, tìm người nối nghiệp để mở rộng nghề trong dân gian. Từ đó, nghề kim hoàn ở miền Trung có thêm điều kiện để lan rộng, không chỉ giữ được mạch truyền thừa mà còn mở ra một hướng đi dài hơi hơn cho cả dòng nghề.

Từ dòng truyền nghề đến sự tiếp nối của tín ngưỡng thờ Tổ

Cảm phục tài nghệ và danh tiếng của Cao Đình Hương, quan Thượng thư Bộ Lại là Trần Minh cùng phu nhân Huỳnh Thị Ngọc đã mời ông về dinh phủ để dạy nghề cho ba người con trai là Trần Hòa, Trần Điện, Trần Điền và ba người cháu là Huỳnh Quang, Huỳnh Bảo, Huỳnh Nhật. Suốt 11 năm truyền dạy, ông không chỉ trao lại kỹ thuật mà còn gửi gắm một tâm nguyện rõ ràng: nghề kim hoàn cần được truyền bá rộng rãi trong dân gian để không bị mai một theo thời gian.

Năm 1821, ông Cao Đình Hương qua đời, nhưng tâm huyết ấy tiếp tục được học trò mang theo trên hành trình mở rộng nghề.

Theo di chúc của thầy, ba anh em họ Trần ngược ra Thăng Long mở lò, thu nhận đệ tử và nối dài mạch nghề ở miền Bắc. Trong khi đó, anh em họ Huỳnh xuôi vào phương Nam, đến Phan Thiết thì dừng chân, vừa truyền nghề vừa tưởng nhớ một người anh em đã mất tại đây. Từ dấu mốc ấy, nghề kim hoàn ở Phan Thiết được hình thành. Mặc dù nền móng ban đầu ở Kế Môn, dòng nghề không đứng yên ở một địa phương mà tiếp tục tỏa đi theo bước chân của những người học trò, mở thành những nhánh nghề mới trên nhiều vùng đất khác nhau.

Lăng mộ vị Đệ nhất tổ sư Cao Đình Bộ
Lăng mộ vị Đệ nhất tổ sư Cao Đình Độ (Ảnh: Báo Dân Trí)

Ở miền Nam thời ấy, nghề kim hoàn vẫn chưa phổ biến rộng. Từ Thăng Long, anh em họ Trần tiếp tục xuôi vào Gia Định – Chợ Lớn, chọn khu vực cách Chợ Lớn khoảng một dặm để mở lò thợ bạc. Trong không gian giao thương sầm uất, nơi hội tụ thương hồ từ nhiều vùng lân cận như Cao Miên và Xiêm La, nghề có điều kiện phát triển mạnh hơn. Sau khi truyền nghề cho 36 lò thợ bạc ở Chợ Lớn, anh em họ Trần còn tiếp tục đi về các tỉnh miền Tây, rồi ngược sang Campuchia, Thái Lan.

Nếu tiền tổ họ Cao là những người khai sáng nghề kim hoàn, thì họ Trần và họ Huỳnh chính là những người góp công phổ biến nghề trên phạm vi rộng, nên được người trong nghề tôn là tổ sư đời thứ hai của ngành kim hoàn Việt Nam.

Lễ giỗ tổ kim hoàn tưởng nhớ công ơn hai vị Tổ nghề
Lễ giỗ tổ kim hoàn tưởng nhớ công ơn hai vị Tổ nghề

Để tưởng nhớ công lao ấy, hằng năm thợ kim hoàn miền Trung, đặc biệt ở Huế, tổ chức lễ giỗ Tổ ông Cao Đình Độ vào ngày 27 tháng 2 âm lịch. Ở làng Định Công của Hà Nội có giỗ tổ sư họ Trần, còn tại Phan Thiết có giỗ tổ sư họ Huỳnh.

Dù ngày nay nữ trang vàng bạc phần lớn được sản xuất bằng dây chuyền hiện đại, tín ngưỡng thờ Tổ vẫn được duy trì như một phần quan trọng trong đời sống của người làm nghề. Và nghề kim hoàn không chỉ được giữ bằng kỹ thuật chế tác, mà còn bằng đạo nghề, lòng tri ân và ý thức gìn giữ cội nguồn qua nhiều thế hệ.

Tìm hiểu về ông tổ nghề kim hoàn không đơn thuần là tìm lại tên của hai vị tổ sư. Đó còn là cách nhìn sâu hơn vào cội nguồn của một dòng nghề lâu đời, vào quá trình mở nghề từ Kế Môn, vào mạch truyền nghề lan ra nhiều vùng đất và vào tinh thần tri ân vẫn còn nguyên giá trị trong đời sống kim hoàn hôm nay. Khi hiểu cội nguồn đủ sâu, người làm nghề cũng sẽ hiểu vì sao giữ nghề chưa bao giờ chỉ là chuyện của quá khứ, mà còn là trách nhiệm trong từng cách làm nghề ở hiện tại.

Phần Mềm Vàng
Hãy để Phần Mềm Vàng cùng bạn kinh doanh vàng
Trải nghiệm miễn phí
Dùng thử miễn phí
Trải nghiệm ngay phiên bản mới nhất trong 02 tuần hoàn toàn miễn phí! Dùng thử - giá trị thật!

    GỬI NGAY
     Phần Mềm Vàng - Giải pháp quản lý ngành vàng bạc đá quý     Phần Mềm Vàng - Giải pháp quản lý ngành vàng bạc đá quý     Phần mềm vàng - giải pháp quản lý ngành vàng bạc đá quý