Gần nửa thế kỷ đi cùng nghề kim hoàn, nghệ nhân Phạm Văn Năm, hay Năm Nhỏ, không chỉ được nhớ đến bởi tay nghề giỏi mà còn bởi điều ông để lại cho con cháu và học trò: sự chỉn chu, lòng yêu nghề và cách làm nghề không dễ dãi với bản thân.
Có những người được nhớ đến vì sản phẩm họ làm ra. Cũng có những người được kính trọng vì cách họ sống với nghề. Nghệ nhân kim hoàn Phạm Văn Năm thuộc về cả hai điều đó. Gần nửa thế kỷ đi cùng nghề kim hoàn, ông để lại cho con cháu, học trò và người trong giới một bài học rất rõ ràng: tay nghề có thể rèn bằng năm tháng, nhưng muốn đi đường dài với nghề thì phải giữ được chữ tín và sự nghiêm túc từ gốc.
Nghệ nhân Phạm Văn Năm – Hành trình lập nghiệp và dấu ấn tay nghề
Ông Phạm Văn Năm được nhiều người trong nghề biết đến với biệt danh Năm Nhỏ. Tên gọi ấy theo ông từ thời còn học trường làng, khi người thân và bạn bè quen gọi theo vóc dáng nhỏ người. Về sau, cái tên ấy gắn liền với cả chặng đường làm nghề và trở thành một dấu gọi quen thuộc trong giới thợ bạc.
Ông không sinh ra trong gia đình có truyền thống kim hoàn. Đến năm 18 tuổi, nhờ người dì cho tiền đi học nghề để sau này có thể đứng tiệm, ông mới bén duyên với công việc này. Từ những việc căn bản như đạp cóc, dũa, cắt, ông dần thành thạo nhiều công đoạn. Từ một sự khởi đầu khá tình cờ, nghề kim hoàn rồi trở thành cái duyên lớn của đời ông.
Hành trình lập nghiệp nghệ nhân Năm Nhỏ
Khởi đầu từ những phần việc nhỏ nhất
Với sự sáng trí và cần cù, ông sớm làm được nhiều kỹ thuật khác nhau như làm kiềng, chuỗi hột, khóa, chạm và cả xoàn. Năm 19 tuổi, từ Cao Lãnh, ông mang đồ nghề đi làm ở Sóc Trăng rồi tiếp tục lên Sài Gòn lập nghiệp. Từ một người học việc, ông dần được nhiều người trong nghề biết đến nhờ khả năng làm được những món hàng khó, tinh xảo và đòi hỏi độ chính xác cao.
Con đường của ông không được mở ra từ nền tảng gia đình, mà được dựng nên bằng chính đôi tay và sự bền bỉ. Từ một người học việc đi lên bằng những phần việc nhỏ nhất, ông dần tạo chỗ đứng nhờ tay nghề thực thụ và khả năng làm được những món hàng khó, tinh xảo, đòi hỏi độ chính xác cao.
Một trong những điều khiến nghệ nhân Phạm Văn Năm được nhắc đến nhiều là khả năng xử lý những đơn hàng khó, đòi hỏi kỹ thuật cao và độ tinh xảo lớn. Ông từng làm gọng kính bằng vàng 18K cho đại gia Nguyễn Văn Mười Hai trong bối cảnh nhiều nơi không nhận vì yêu cầu kỹ thuật quá cao. Dù thời điểm ấy công nghệ còn thô sơ, mọi công đoạn chủ yếu làm thủ công, ông vẫn hoàn thành sản phẩm chỉ sau hai ngày.
Những “ca khó” làm nên danh tiếng của nghệ nhân Phạm Văn Năm
Một “ca khó” khác là chiếc nhẫn “cửu long hườn” làm cho một Việt kiều muốn giữ lại kỷ vật gia đình đã bị thất lạc. Cấu trúc chiếc nhẫn nhỏ nhưng phức tạp, gồm nhiều sợi nhỏ xoắn và các vòng tròn đan kết, vậy mà ông vẫn hoàn thành trong thời gian ngắn. Những chi tiết ấy cho thấy danh tiếng của Năm Nhỏ không đến từ lời truyền tụng đơn thuần, mà đến từ chính bản lĩnh nghề nghiệp được chứng minh bằng sản phẩm.
Không chỉ được biết đến trong nước, tay nghề của ông còn được nhắc đến ở Úc và Campuchia. Từng có những chủ xưởng tại Úc đặt ông làm sản phẩm, chụp hình đưa vào catalogue và đánh giá cao độ tinh xảo của những món đồ được làm hoàn toàn bằng tay. Điều đó cho thấy tay nghề thủ công kim hoàn Việt Nam, khi nằm trong tay một người thợ thật sự giỏi, vẫn có thể tạo ra dấu ấn rất riêng.
.jpg)
Nếu tay nghề làm nên danh tiếng của ông, thì cách ông dạy nghề lại làm nên sự kính trọng từ học trò. Ông có nhiều đệ tử ở các tỉnh thành và cả Campuchia. Một học trò của ông là anh Thái Thành Nguyên (Giám đốc DNTN Kinh Doanh Vàng Bảo Trâm Quận 10, TP.HCM) vẫn nhớ rất rõ sự nghiêm khắc của thầy mình trong những ngày đầu học nghề.
Ông dạy học trò từ những nền tảng nhỏ nhất, không nóng vội, không đốt giai đoạn. Có ngày đầu tiên đến học, học trò chỉ được giao đạp cóc cả ngày rồi mới chuyển sang phần việc khác. Sự nghiêm khắc ấy không nhằm làm khó người học, mà để rèn tay nghề, tính kiên nhẫn và sự chắc chắn ngay từ gốc. Với ông, làm nghề kim hoàn không thể chỉ dựa vào sự khéo tay, mà còn phải có kỷ luật.
Ông cũng rất nghiêm khắc với chính mình. Hầu như không uống rượu bia vì cho rằng người thợ mà dính vào rượu bia sẽ run tay, khó làm việc chính xác. Đó là một quan niệm tưởng nhỏ nhưng lại cho thấy cách ông nhìn nghề rất nghiêm túc: làm nghề kim hoàn không chỉ cần kỹ thuật, mà còn cần kỷ luật với chính bản thân mình.
Gia tài lớn nhất là lòng yêu nghề và chữ tín
Điều đáng quý ở nghệ nhân Phạm Văn Năm không chỉ là những món đồ ông từng làm ra, mà còn là điều ông truyền lại cho người sau. Một người con đồng thời cũng là học trò của ông đã tiếp nối nghề và luôn ghi nhớ lời dặn của cha: tiền bạc không có để cho, thứ còn lại là cái nghề. Câu nói mộc mạc ấy đã nói rất rõ cách ông nhìn giá trị của một đời người làm nghề.
Ông cho rằng nghề thợ bạc không hề bạc nếu người làm nghề thật sự yêu nghề, tâm huyết với nghề và giữ lấy chữ tín. Ông dạy học trò đừng vì đồng tiền mà làm mờ mắt. Chính cách nghĩ ấy khiến ông không chỉ được nhắc đến như một người thợ giỏi, mà còn như một người truyền lại cho thế hệ sau một tinh thần nghề nghiệp rất rõ ràng và nghiêm cẩn.
Nghệ nhân Phạm Văn Năm đã qua đời và được an táng ngày 10 tháng 4, nhằm mùng 4 tháng 3 âm lịch, hưởng thọ 83 tuổi; linh cữu được quàn tại quê nhà Đồng Tháp. Sự ra đi ấy khiến bài viết không chỉ là một chân dung nghề nghiệp, mà còn trở thành một lời tiễn biệt dành cho một người đã dành gần trọn đời mình cho nghề kim hoàn.
Điều còn lại sau cùng không chỉ là niềm tiếc thương, mà là một tấm gương sống với nghề bằng sự chỉn chu, nghiêm khắc và lòng yêu nghề bền bỉ. Với những người làm nghề hôm nay, đó vẫn là một bài học còn nguyên giá trị: kỹ thuật có thể rèn luyện theo năm tháng, nhưng tư cách làm nghề mới là điều giữ người thợ ở lại lâu trong sự kính trọng của người khác.
Nghệ nhân kim hoàn Phạm Văn Năm, hay Năm Nhỏ, là hình ảnh đẹp của một thế hệ người thợ đi lên từ đôi tay, từ sự kiên trì và từ lòng yêu nghề bền bỉ. Ở ông có tay nghề của một nghệ nhân, sự nghiêm khắc của một người thầy và sự ngay thẳng của một người suốt đời giữ chữ tín với nghề.
Phần Mềm Vàng
